Our website uses cookies to distinguish you from other users of our website. We use cookies to provide you with a good experience when you browse our website. You can change your cookie settings at any time. If you continue without changing your settings, you accept our use of cookies as outlined in our Privacy Policy.

 

Roedd cynhyrchu a dosbarthu’r darnau arian degol yn sialens logistaidd enfawr i’r Bathdy Brenhinol.

  •  

Roedd rhaid hyfforddi gweithwyr newydd yn Llantrisant a gosod a phrofi offer er mwyn cyrraedd y targedau roedd angen ar gyfer D Day yn 1971. Er hynny, cafodd y stôr o arian degol ei gyfawni yn gynt na’r disgwyl.

 

Watch the construction the new Royal mint

John Humphrys yn ymweld â’r ffatri hyfforddiant ym Mhen-yBont, Darperir y ffilm gan ITV Cymru Wales

Hyfforddi’r gweithwyr

Ni ddechreuodd y diwydiant arian degol yng Nghymru gydag agoriad y safle yn Llantrisant yn Rhagfyr 1968. Dros flwyddyn yn gynt, roedd hyfforddiant y gweithwyr yng Nghymru wedi dechrau. Roedd eisioes cynlluniau er mwyn agor ffatri hyfforddi ym Mhen-y-Bont ond, er mwyn osgoi oedi, cafodd ddau wasg eu gosod yng Nghanolfan Hyfforddi y Llywodraeth yng Nghaerdydd.

Ffigwr pwysig yn y ffatri ym Mhen-y-Bont oedd Cyril Laws, oedd wedi gweithio yn Tower Hill am 30 blynedd cyn symud i Llantrisant. Fe a nifer bach o staff allweddol o Lundain oedd rhai o’r gweithwyr cyntaf i ail-leoli i Nghymru er mwyn dysgu gweithwyr newydd y sgiliau i streicio darnau arian.

Roedd cynhyrchiad cynnar ym Mhen-y-Bont yn gyfyngiedig i ddarnau 1/2d y Deyrnas Unedig, ond unwaith i’r ffatri dod yn hollol sefydlog, newidodd y system er mwyn creu arian degol. Erbyn i’r Frenhines agor y gangen ddegol newydd yn Llantrisant yn Rhagfyr 1968, roedd y staff o dros 200 ym Mhen-y-Bont wedi, yn dilyn hyfforddiant, cynhyrchu dros 250 miliwn o ddarnau arian degol. Dechreuodd gweithwyr symud o Ben-y-Bont i Lantrisant ar ddiwedd 1968.

Cynhyrchu efydd degol

“Mae’r 1/2c newydd yn gyfatebol i 1.2d, mae’r 1c gwerth 2.4d ac mae’r 2c yn gwerth 4.8d o dan ein system ariannol presennol.”

South Wales Evening Post, 11 Mehefin 1968

Y dasg gyntaf yn Llantrisant oedd i greu stôr o’r darnau arian efydd newydd mewn paratoad ar gyfer diwrnod newid i’r system degol yn 1971. Roedd y systemau llwytho awtomatig yn yr adeiladau bathu ac anelio newydd yn wahanol iawn i’r hen arferion yn Llundain, lle oedd sawl peiriant semi-awtomatig yn bathu arian gyda dosbarthiad â dwylo.

Roedd technoleg newydd yn Llantrisant yn meddwl bod y dulliau yma yn gallu cael eu perfformio yn awtomatig. Roedd cludwyr bwced sigledig, codwyr parhaol, beltiau cludo a hopranau crynswth yn mudo gweigion i fewn i hopranau oedd yn eu ffiltro yn uniongyrchol i’r gweisg bathu er mwyn cael eu streicio gyda phatrymau degol.

Trwy wneud hyn i gyd, erbyn Awst 1969, roedd Llantrisant yn gallu cyrraedd y targed o greu 50 miliwn o ddarnau arian degol pob wythnos.

Pacio, Treiglo a Lapio

Roedd angen ffordd newydd o bacio er mwyn i’r darnau arian cael eu dosbarthu yn effeithlon. Cafodd y darnau arian eu lapio’n awtomatig mewn ffilm tryloyw oedd wedyn yn cael ei leihau gyda gwres er mwyn ffurfio rholyn silindraidd tyn. Cafodd y rholiau hyn eu cludo ar beiriant cludo trwy periannau pwyso awtomatig at orsafoedd pacio, lle cawsant eu pacio mewn cartonau cardfwrdd, gyda phob un yn cynnwys gwerth £20 o ddarnau arian.

Y 12 peiriant lapio oedd y peirianwaith unigol fwyaf o’r fath yn y byd. Erbyn diwedd 1969 roeddent yn rhedeg yn ddibynadwy ac yn chynhyrchu mwy na 45 miliwn o ddarnau arian pob wythnos.

 

Eich hatgofion

Oes gennych chi unrhyw luniau o’r 50 mlynedd diwethaf? Ychwanegwch eich hatgofion a dewch yn ran o’n archif.

Rhannwch eich hatgofion

 

Pobl

Dysgwch am y pobl oedd yn hanfodol i’r Bathdy yn ystod ei flynyddoedd cynnar yn Llantrisant.

Digwyddiadau

Dysgwch am y digwyddiadau yn nodedig i ddatblygiad y Bathdy yn Ne Cymru.

Cynhyrchiad

Dysgwch sut gafodd yr arian degol newydd ei gynhyrchu a dosbarthu.