Mae stori y Bathdy yng Nghymru yn un llwyddiannus.

  •  

Yn wreiddiol, roedd y Bathdy yn streicio darnau arian degol efydd oedd angen ar gyfer D Day yn 1971, ac heddiw mae hefyd yn cynhyrchu holl ddarnau arian y Deyrnas Unedig a 60 neu fwy o wledydd ar draws y byd.Mae cynhyrchu wedi newid wrth i amser mynd ymlaen ac wrth i’r broses o fathu trawsffurfio, mae rolau a cyfrifoldebau y pobl sydd yn gweithio yma wedi hefyd.

 

Rhedeg y Bathdy

Mae sicrhau bod gan y genedl cyflenwad digonol o arian yn dasg hanfodol. Yn y gorffennol, roedd gwyddonwyr a mathemategwyr enwog fel Syr Isaac Newton yn gyfrifol am wneud hyn. Heddiw, mae gan y Bathdy Brenhinol Dirprwy Feistr sydd yn fenyw cyntaf erioed, Anne Jessopp.

Ers symud i Gymru, mae swydd y Dirprwy Feistr wedi newid. Bydd pobl fel Jack James, gwas sifil, yn gweld bod elfennau o’r swydd nawr yn wahanol iawn. Roedd y Bathdy unwaith yn adran lywodraethol ond nawr mae’n gwmni preifat a’r unig hapddaliwr yw’r Drysorfa, sydd yn galluogi mwy o ryddid masnachol. Mae’r cyfrifoldeb o redeg y Bathdy heb newid, fodd bynnag, ac mae 11 Dirprwy Feistr wedi arwain y mudiad yn y 50 blynedd diwethaf.

Yn y labordai

Er mwyn cynhyrchu darnau arian degol efydd i safon uchel, roedd cyfnod cyntaf y Bathdy yn Llantrisant yn cynnwys adeiladu labordai dros dro. Yma, gweithiodd Uwch Swyddog Arbrofol Mike Chequers a’i staff gyda dulliau newydd o ddadansoddiad er mwyn gwirio answadd a chyfansawdd popeth o weigion oddi tramor hyd at ddeunydd pacio rolio newydd.

Wrth i’r ffowndri datblygu yn 1974, daeth y cyfle i gyflwyno dulliau arbrofi ychwanegol ar gyfer metal toddedig. Ar ôl cwblhad symudodd gweddill y gweithrediadau o’r adran brofion o Lundain i’r safle newydd.

Heddiw, mae cemegwyr a thechnegwyr y Bathdy Brenhinol, o dan goruchwiliad Meistr Arbrofion y Frenhines Graeme Smith, yn arbrofi a rheoli pob agwedd o gynhyrchiad. Mae gan y Bathdy yn awr amrywiaeth fwy eang o ddarnau arian metal gwerthfawr nag oedd ganddo yn 1968, er nad yw aur nag arian yn hirach yn cael eu toddi a bwrw yn Llantrisant.

Dylunio’r darnau arian

Efallai’r newid fwyaf trawiadol dros y 50 mlynedd diwethaf yw gyda’r gwneuthuriad o fathau. Yn yr 1970au, roedd y rhanfwyaf o ddyluniadau arian yn cael eu modeli mewn plaster. O’r modelau roedd mowldiau rwber yn cael eu platio’n electronig i greu fersiynau metal mawr o’r darnau arian a gelwir yn electroteipiau. Bydd rhain wedyn yn cael eu hamlinellu ar beiriant lleihau fydd yn actio fel ffotograff tri-dimensiwn ac yn ailgynhyrchu’r dyluniadau mewn dur mewn maint darnau arian. Symudodd engrafwyr y Bathdy Brenhinol fel Eric Sewell, oedd yn brofiadol iawn a chafodd ei apwyntio fel Diprwy Prif Engrafwr yn 1960, i Lantrisant. Aeth Sewell ymlaen i ddod yn Brif Engrafwr ac fe dyluniodd cefn y darn un punt cyntaf 1983.

Heddiw, o dan arweinyddiaeth Prif Engrafwr Gordon Summers, mae’r tîm o engrafwyr a dylunwyr yn dal i fodelu gan law gyda phlaster neu clai. Mae’r peiriant lleihau, serch hynny, wedi ei ddisodli ac mae sganwyr 3D a chyfrifiaduron nawr yn gallu newid dyluniadau a thorri’r offer sydd angen er mwyn creu bathau ar gyfer darnau arian a medalau.

Ar lawr y ffatri

Fel mannau eraill yn y Bathdy, mae’r 50 mlynedd diwethaf wedi gweld stori o newid ac addasiad ar lawr y ffatri. Pan agorodd Llantrisant gyda gweithwyr newydd wedi eu hyfforddi, bu’r gweisg bathu yn streicio i fyny at 200 darn arian pob munud, ond mae graddfa cynhyrchu wedi newid wrth i dechnoleg datblygu. Fel canlyniad, mae’r nifer mae’r ffatri yn gallu creu wedi cynyddu yn drawiadol a chafodd mwy na 3,000 miliwn o ddarnau arian y flwyddyn eu cynhyrchu am y tro cyntaf yn 1990, yn wahanol iawn i’r 24 miliwn a gafodd eu streicio yn Tower Hil yn 1870.

Nid dim ond yr ansawdd sydd wedi newid ond hefyd cymhlethdod y darnau arian. Enghraifft dda yw’r darn £1 newydd, sydd nawr yn 12 ochr, deufetal ac yn cynnwys amrywiaeth o nodweddion diogelwch.

Mae’r adeilwaith o ffatrioedd platio ers 1983 wedi galluogi’r Bathfy Brenhinol i gadw ei rôl pwysig yn y farchnad gylchredol tramor ac heddiw mae darnau arian platiog yn cyfrif am tua 80% o allbwn y Bathdy.

Gwynebau'r Bathdy

 

 

Eich hatgofion

Oes gennych chi unrhyw luniau o’r 50 mlynedd diwethaf? Ychwanegwch eich hatgofion a dewch yn ran o’n archif.

Rhannwch eich hatgofion

 

Pobl

Darganfyddwch sut mae pump degawd wedi effeithio ar swyddi pobl yn y Bathdy.

Digwyddiadau

Archwiliwch digwyddiadau yn Llantrisant dros y 50 mlynedd diwethaf.

Cynhyrchiad

Archwiliwch cynhyrchiad arian a medalau yn y Bathdy.